Prawo i Sztuka

Proces tworzenia utworu jest zjawiskiem niezwykłym. Autor, czyniąc użytek ze swej wyobraźni, natchnienia i wrażliwości, potrafi z materialnych elementów otaczającego nas świata wykreować twór o wartościach pozamaterialnych. Fenomen tego zjawiska odbija się również w systemie prawa, który przyznaje twórcy rolę szczególną, co więcej otacza go opieką w postaci wyodrębnionej gałęzi prawa jaką jest system prawa własności intelektualnej.

Charakterystyczną cechą większości europejskich aktów prawnych obejmujących tę dziedzinę przyjęcie tzw. dualistycznej konstrukcji prawa autorskiego, co prowadzi do odrębnego ukształtowania statusu dwóch grup praw autorskich, majątkowych i osobistych. Zarówno polska ustawa z 1952 rokuj jak i obecnie obowiązująca nawiązują do tej koncepcji.

Czemu służyć ma to wyodrębnienie? Otóż prawa autorskie majątkowe odnoszą się do ekonomicznej sfery interesów twórcy, podczas gdy prawa osobiste chronią jego pozamaterialne interesy. Niekiedy prawa osobiste wykazują pewne cechy służące ochronie majątkowych interesów twórcy, jednakże nie stanowi to esencji zjawiska. Powstaje od razu pytanie drugie – czy takie rozdzielenie ma sens? Są kraje, należące do anglo – amerykańskiej tradycji prawnej, gdzie prawa autorskie traktuje się w sposób monistyczny, jako jednolitą w swej budowie grupę uprawnień twórcy w stosunku do stworzonego dzieła.

Nie wdając się w szczegółowe rozważania dotyczące korzyści płynących z jednego bądź drugiego sposobu konstrukcji praw autorskich, należy stwierdzić iż system dualistyczny uwypukla doniosłość fenomenu, o którym wspomniałem na początku – kreacji utworu. Autorskie prawa majątkowe chronią interesy ekonomiczne twórcy, przyznając mu wyłączne prawo do korzystania z utworu i czerpania korzyści z jego eksploatacji. Wiele komentarzy do ustawy o prawie autorskim dostrzega tu analogię do koncepcji prawa własności ukształtowanego w kodeksie cywilnym. Twórca posiada podobne uprawnienia jak właściciel rzeczy; może z wyłączeniem innych osób korzystać z utworu, może rozporządzać prawem do korzystania z utworu.

Tymczasem przedmiotem prawa własności w przypadku utworu nie jest rzecz materialna, np. kaseta magnetofonowa czy egzemplarz książ-ki, lecz utwór – niematerialne dobro prawne. Jak pisze R.J. DaSilva w Droit Moral and the Amoral Copyright: A Comparison of Artist’ Rights in France and The United States, „autor czyni dar dla świata ze swego geniuszu kreacji, i w zamian, posiada prawo – prawo osobiste – wymagać aby społeczność respektowała jego geniusza kreacji”.

Zatem, oprócz ochrony ekonomicznych interesów autora, która to ochrona jest oczywiście niezmiernie ważna, należy chronić „nieograniczoną w czasie i nie podlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem” jak określa to polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych w art. 16. Autor i jego dzieło obdarzeni są przez ustawodawcę ochroną o charakterze ekonomicznym, polegającą na przyznaniu mu uprawnienia do wyłącznego korzystania z utworu oraz do rozporządzania nim. Jest więc uprawniony do tego, aby za pomocą umowy cywilnoprawnej przenieść na inną osobę autorskie prawa majątkowe do utworu. Może również przenieść na nią własność rzeczy materialnej – nośnika utworu np. dyskietkę z programem komputerowym. Gdyby ochrona prawna twórcy ograniczała się tylko do aspektu ekonomicznego, od tej chwili autor traciłby jakikolwiek kontakt i możliwość oddziaływania na swoje dzieło.

Losy dzieła mogą być różne. Jego nabywca może postępować w sposób zagrażający jego formie i treści, przykładowo udostępniać go publicznie bez podania autorstwa utworu lub podając inne, nieprawdziwe dane.
Autorskie prawa majątkowe są w tym przypadku bezużyteczne – autor otrzymał wynagrodzenie przewidziane przez umowę, w związku z czym nie posiada instrumentu umożliwiającego mu domaganie się umieszczenia prawdziwych danych. Obiektywnie patrząc, jego dobra zostały naruszone. Być może nie da się tego naruszenia przełożyć na wymierny język ekonomii, lecz fakt ingerencji w jego więź z dziełem jest bezsporny. Muszą więc istnieć mechanizmy umożliwiające autorowi możliwość kontroli nad wykorzystaniem jego dzieła nawet po przeniesieniu na innego uczestnika obrotu gospodarczego autorskich praw majątkowych do utworu.

Marcin Karolak

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *